Wojciech Has i Cannes, po którym nie nakręcił już nic

Wojciech Has: reżyser, który po nagrodzie jury w Cannes przez dziewięć lat nie nakręcił żadnego pełnometrażowego filmu. Historia twórcy „Rękopisu znalezionego w Saragossie" i systemu, który zatrzymał jego karierę. Wojciech Jerzy Has (ur. 1925 w Krakowie, zm. 2000 w Łodzi) zrealizował czternaście filmów pełnometrażowych w ciągu trzydziestu jeden lat. Jego „Rękopis znaleziony w Saragossie" (1965), trzygodzinna ekranizacja powieści Jana Potockiego z muzyką Krzysztofa Pendereckiego, wszedł do kanonu światowego kina. W 1973 roku „Sanatorium pod Klepsydrą" według prozy Brunona Schulza otrzymało nagrodę jury na festiwalu w Cannes. Po tym wyróżnieniu żaden nowy projekt Hasa nie dostał zgody na produkcję aż do 1982 roku. Przyczyną nie była jedna decyzja ani jeden urzędnik. Has opisał mechanizm językiem kosztorysów: zbyt niski budżet na „Czerwone tarcze" według Iwaszkiewicza, zatrzymanie produkcji „Na srebrnym globie" Żuławskiego przez wiceministra Janusza Wilhelmiego w 1977 roku, po którym pieniądze liczono wszystkim. W kraju, gdzie o uruchomieniu filmu decydowała komisja, a nie publiczność, nagroda z Cannes nie była walutą przetargową. Has wykładał w łódzkiej szkole filmowej od 1974 roku, a od 1990 do 1996 pełnił funkcję rektora. Pod jego opieką artystyczną powstało ponad dwieście etiud studenckich i wiele pełnometrażowych debiutów, między innymi Mariusza Grzegorzka i Małgorzaty Szumowskiej. W 1993 roku Jerry Garcia, lider Grateful Dead, zainicjował poszukiwania pełnej wersji „Rękopisu" przez Pacific Film Archive w Berkeley. Po jego śmierci prace wspierali Martin Scorsese i Francis Ford Coppola. W 2025 roku, w stulecie urodzin Hasa, WFDiF zaprezentowało w Bolonii rekonstrukcję 4K wersji reżyserskiej: 183 minuty. Senat RP ogłosił rok 2025 Rokiem Wojciecha Jerzego Hasa. W filmografii Hasa brakuje co najmniej czterech tytułów, które przeszły etap scenariusza: „Czerwone tarcze", „Jezioro Bodeńskie" (Dygat), „Siedem dalekich rejsów" (Tyrmand) i „Osioł grający na lirze" z planowaną obsadą: Orson Welles, Catherine Deneuve, Bette Davis. Zagraniczne kopie „Rękopisu" krążyły w wersjach skróconych o ponad 50 minut (około 125 min wobec 177 min oryginału). Porównania montażowego klatka po klatce nikt nie opublikował. Luis Buñuel w swoich wspomnieniach potwierdził, że widział film trzy razy i kazał go kupić dla Meksyku. Formuła „ulubiony film Buñuela" to późniejsza legenda, nie cytat. Has otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, gwiazdę w łódzkiej Alei Gwiazd i pierwszego w historii Orła za osiągnięcia życia, wszystkie trzy wyróżnienia na przełomie 1998 i 1999 roku. Doktorat honoris causa łódzkiej szkoły filmowej przyznano mu pośmiertnie, 27 października 2000 roku, dwadzieścia cztery dni po jego śmierci. Music: • "Memories of Stone" by Scott Buckley — CC BY 4.0 — scottbuckley.com.au Images — attribution required (CC BY), via Wikimedia Commons / Openverse: • Film reel. Kodachrome movie film roll cameras … — nick@ (CC BY 2.0) • Perfix system for film restoration — mannyisdead on Deviantart (CC BY 3.0) • Ring, serviette (set and drawer) — Duffy, Lionel Vernon (CC BY 4.0) • Studer B67 reel-to-reel audio tape recorder, c… — Robert Taylor (CC BY 2.0) • The Making of Harry Potter 29-05-2012 — Karen Roe (BY 2.0) • Unsigned trash letter from Lowndes County — faul (BY 2.0)